قلب طبیعی چگونه كار می كند؟

چرا به قلب، اصطلاح پمپ اطلاق میشود ؟

وظیفه قلب تحویل اکسیژن و مواد غذائی به تمام ارگانها و بافتهای بدن است. برای این کار، قلب خون را به ریه ها (محل برداشت اکسیژن) پمپ می کند. خون سرشار از اکسیژن سپس به قلب باز می گردد و توسط قلب به تمام نواحی بدن (محل تحویل اکسیژن) پمپ می شود. این خون پس از مصرف اکسیژن دوباره به قلب باز می گردد تا برای برداشت اکسیژن به ریه ها فرستاده شود. درنتیجه جریانی بصورت مدار شکل می گیرد که شما را در طی شبانه روز زنده نگه می دارد.

ساختمان قلب 

 قلب از چهار حفره مرتبط به هم تشکیل شده است که هرکدام در عمل پمپ کردن خون نقشی دارند. خون با اکسیژن کم، از تمام نواحی مختلف بدن به دهلیز راست می ریزد. وقتی دهلیز راست پر شد خون را به حفره زیرین خود یعنی بطن راست می فرستد. این حفرهً بزرگتر، خون را از طریق سرخرگ ریوی به ریه ها می فرستد. در ریه، خون از اکسیژن غنی میشود و از طریق سیاهرگهای ریوی به دهلیز چپ قلب باز میگردد. وقتی دهلیز چپ پرشد خون را به حفره زیرین خود می فرستد. این حفره یا همان بطن چپ، با استفاده از عضلات قوی خود خون را به سرتاسر بدن پمپ میکند.

قلب طبیعی در هر دقیقه چند بار می طپد ؟    

 ضربان قلب طبیعی بین 60 تا 100 بار در دقیقه میباشد. این ضربانات منظم بوده و فواصل بین آنها تقریبا” برابر است . بسته به نیاز بدن به اکسیژن، ضربان قلب می تواند کند ویا تند شود و در واقع بدن به قلب می گوید که به چه میزان اکسیژن نیاز دارد و قلب باید چند بار در دقیقه بزند.

چگونگی شکل گیری ضربان طبیعی قلب

قلب میلیونها سلول دارد که به امواج کوچک الکتریکی واکنش نشان می دهند و قادر به تولید و انتقال امواج الکتریکی هستند. امواج الکتریسیته در قلب توسط قسمت مخصوصی در بالای قلب، ناحیه فوقانی دهلیز راست، ساخته می شوند که به آن گره سینوسی (Sinus Node) گفته می شود.

گره سینوسی  چیست ؟ 

گره سینوسی “پیس میکر طبیعی قلب” است. این گره  جایگاه گروهی از سلولهای تخصصی است که امواج الکتریکی را تولید کرده وبه تمامی قلب می فرستند. گره سینوسی  پرشدن دهلیز از خون را حس میکند و با فرستادن یک موج الکتریکی باعث انقباض دهلیزی می شود، که این انقباض خود باعث خروج خون از این حفره و ورود آن به بطن میشود.

گره دهلیزی – بطنی چیست ؟ 

“گره دهلیزی – بطنی” (Atrio-Ventricular Node) جایگاه گروهی دیگر از سلولهای تخصصی است که در بین دهلیز و بطن قرار دارند و امواج الکتریکی ناشی از گره سینوسی را از دهلیزها به بطنها منتقل می کنند. این گره موج الکتریکی را به آهستگی عبور میدهد. تاخیری که در این انتقال وجود دارد باعث می شود بطنها بعد از اینکه توسط انقباض دهلیزی پر شدند منقبض شوند و خون را به ریه ها و سرتاسر بدن بفرستند.

آریتمی ها (اختلالات ضربان قلب)

آریتمی(Arrhythmia) به هرگونه اختلال در ضربان قلب گفته می شود، که می تواند نامنظم، تند و یا کند باشد.

انواع مختلف آریتمی ها کدامند ؟

     خیلی تند – تاکی کاردی (Tachycardia)

تاکی کاردی به معنای تندی ضربان قلب است. اگر قلب با ضربان بسیار تند بزند حفرات فرصت پرشدن را پیدا نمیکنند و بنابراین قلب قادر به پمپ کردن خون کافی و در نتیجه رساندن اکسیژن به ارگانهای بدن نخواهد بود و این در نهایت می تواند منجر به سرگیجه، سنکوپ و حتی ایست قلبی شود. بعضی تاکی کاردی ها در حفرات فوقانی و بعضی در بطنها روی می دهند.

     خیلی کند – برادی کاردی (Bradycardia)  

برادی کاردی به معنی کندی ضربان قلب است. قلبی که در تمام اوقات خیلی کند می زند می تواند به خستگی، ضعف و سرگیجه شخص منجر شود زیرا با کند شدن ضربان قلب، خون کافی به ارگانهای مختلف بدن نمی رسد. در موارد شدیدتر، کندی ضربان می تواند باعث از هوش رفتن (سنکوپ) یا حتی مرگ شود. یک ضربان ساز خوب (پیس میکر) میتواند ضربان قلب را در این شخص به حالت طبیعی برگرداند.

کندی ضربان می تواند به علت اشکال در کارکرد گره سینوسی و تولید کمتر ضربان باشد یا اینکه انتقال ضربان ها به بطن مشکل داشته باشد یعنی مسیر انتقال امواج قطع شده باشد.

چه چیزهایی منجر به آریتمی ها می شوند؟

بسیاری از بیماریها و شرایط ریتم قلب را تحت تاثیر قرار می دهند. بیماریهایی مانند تنگی رگهای قلب، فشارخون بالا، دیابت، بیماری دریچه های قلب یا بیماریهای غیر قلبی و اختلالات کار تیروئید می توانند منجر به آریتمی شوند. بعضی از داروها و سیگار نيز میتوانند منجر به آریتمی شوند. پی بردن به علت آریتمی بسیار اهمیت دارد زيرا نوع درمان وابسته به علت میباشد. بنابراین پزشک برای پی بردن به علت آریتمی شما ممکن است آزمایشها یا بررسی هایی را درخواست نماید.

برخی اصول اولیه و اساسی در مورد پیس میکر ها (ضربان سازهای قلب)

پیس میکر چیست ؟  

پیس میکر یا همان “باطری قلب” میتواند کندی ضربان قلب را تشخیص دهد و با فرستادن جریان الکتریکی یک ضربان طبیعی و منظم را مجددا برقرار کند. پیس میکر از قطعات کوچک کامپیوتری و یک باطری کوچک ولی با طول عمر طولانی تشکیل شده است.

پیس میکر در زیر پوست قسمت فوقانی سینه و گاهی در زیر پوست شکم تعبیه می شود (نحوه تعبیه پیس میکر بعداً شرح داده مي شود). پیس میکر قادر به ایجاد جریان الکتریکی است. این جریان الکتریکی از طریق سیمهای مخصوصی  که به آنها “لید” (Lead) گفته مي شود و در داخل قلب قرار می گیرند به عضله قلب هدایت می شود و باعث ایجاد ضربان میشود. این سیمها همچنین به پیس میکر کمک می کنند تا از چگونگی ضربان قلب آگاه شده و بتواند در موقع نیاز جریان  الکتریکی لازم را بفرستد. 

چرا من به پیس میکر نیاز دارم ؟

اگر ضربان قلب شما به حدی کند باشد که منجر به سرگیجه، خستگی، غش، تنگی نفس و یا از دست رفتن هوشیاری شود شما ممکن است به پیس میکر نیاز داشته باشید. در مواردی، کندی ضربان حتی اگر بدون هیچ علامتی هم باشد نیاز به پیس میکر دارد زیرا می تواند به بزرگ شدن قلب یا مرگ ناگهانی منجر شود. این خطرات را پزشک شما پس از بررسی های لازم می تواند تشخیص دهد. در هر حال پیس میکر به شما کمک می کند تا یک ضربان قلب طبیعی داشته باشید. 

پیس میکر چگونه ضربان قلب را تنظیم میکند ؟

 پیس میکر ضربان قلب را لحظه به لحظه تحت نظر دارد، ریتم قلب را تشخیص می دهد و می تواند براساس آن و همچنین براساس آنچه که توسط پزشک برنامه ریزی شده است در زمان لازم با فرستادن موج الکتریکی به قلب، ریتم طبیعی آن را حفظ کند. پیس میکرها همچنین می توانند فعالیت بیمار مانند از پله بالا رفتن و یا ورزش کردن را  تشخیص داده و ضربان قلب را براساس میزان فعالیت، تند یا کند کنند. 

بعداز اینکه پیس میکر در بدن بیمار تعبیه شد پزشک می تواند با استفاده از دستگاهی به نام “پروگرامر” (Programmer) آن را از خارج از بدن تنظیم نماید. پروگرامر یک کامپیوتر مخصوص است که به کمک آن پزشک می تواند از روی پوست و بدون درد با پیس میکر ارتباط برقرار کند. بدین وسیله پروگرامر می تواند اطلاعات ذخیره شده در پیس میکر راجع به قلب بیمار را در اختیار پزشک قرار دهد و دستورات و برنامه ریزیهای لازم را ازطریق امواج خاص به پیس میکر منتقل کند.

خطرات و منافع پیس میکر

پیس میکر بیماری قلبی زمینه ای را درمان نمی کند. علت ضربان قلب کند یا نامنظم را نیز برطرف نمی کند ولی می تواند برای سالهای متمادی ضربان قلب را بطور طبیعی حفظ کند که نتیجتاً کیفیت زندگی را در افراد مبتلا به آریتمی قلبی بطور قابل توجهی بالا می برد.

فوائد داشتن یک پیس میکر چیست؟

پیس میکر باعث حفظ ضربان طبیعی و به موقع و در نتیجه بهبودی توانائی قلب می شود. بعد از تعبیه پیس میکر علائم ناشی از كندی ضربان قلب مانند سرگیجه، ضعف و سنکوپ از بین می روند. در بعضی از بیماران ضربان قلب بطور کامل وابسته به پیس میکر میباشد و بدون آن ادامه حیات ممکن نیست.

خطرات داشتن یک پیس میکر چیست؟

در موارد بسیار نادری بیماران ممکن است دچار عوارض تعبیه پیس میکر شوند که می تواند شامل عفونت، واکنش به داروئی که طی عمل استفاده میشود، خونریزی و غیره باشد. خوشبختانه این عوارض در دست متخصصین با تجربه بسیار نادر بوده و قابل تصحیح و یا درمان می باشند. بعد از عمل ممکن است شما احساس ضعف، خستگی یا درد در محل عمل نمائید، اما این علائم بسیار زودگذر هستند.

بعضی مواقع ممکن است نوک سیم کاشته شده در قلب جابجا شود و نتواند بطور طبیعی قلب را تحریک کند که با عمل مجدد می توان آن را درجای مناسب قرار داد.

نهایتا” بیاد داشته باشید که این دستگاه ساخته دست بشر می باشد. بسیار مهم است که پیس میکر شما بطور منظم زیر نظر متخصص این امر باشد تا بتوان در صورت بروز هر مشکلی آن را به موقع تشخیص داده و اقدام لازم را انجام داد. 

عمل تعبیه پیس میکر

میلیون ها پیس میکر تا بحال در سرتاسر دنیا و ده ها هزار پیس میکر در ایران تعبیه شده اند. عمل جراحی تعبیه پیس میکر در دست افراد متخصص و در شرایط کنترل شده یک عمل معمولی است. در غالب موارد، بسته به نوع پیس میکر این عمل حدود یک تا دو ساعت طول میکشد. جز در شرایط ویژه از جمله کودکان نیازی به بیهوشی نیست و عمل با بی حسی موضعی همراه با آرام بخش انجام می گیرد. بیمار معمولاً می تواند روز بعد، از بیمارستان ترخیص شود.

اقدامات قبل از عمل:

قبل از عمل پزشک به شما خواهد گفت که چگونه برای عمل آماده شوید:

• ممکن است بعضی از داروهای شما بطور موقت قطع شوند.
• معمولاً برای چند ساعت قبل از عمل از خوردن و نوشیدن باید پرهیز شود.
•  ممکن است برای بعضی آزمایشات از شما خون گرفته شود.
• موهای سینه باید تراشیده شوند و قبل از عمل باید استحمام انجام گیرد.
• یک آنژیوکت جهت تزریق سرم و دارو در دست شما تعبیه می گردد.
• پیس میکر معمولاً در سمت چپ و بالای سینه تعبیه می شود. اگر چپ دست هستید یا به هر دلیل تمایل دارید که پیس میکر در سمت راست تعبیه شود قبل از عمل با پزشک مشورت کنید.

پیس میکرهای جدید بسیار کوچک هستند و اصولاً مشکل چندانی از نظر زیبایی ایجاد نمی کنند. با این حال می توان در خانم ها پیس میکر را در زیر سینه یا زیر بغل تعبیه کرد. اگر چنین تمایلی دارید قبل از عمل با پزشک مشورت کنید.

در طی عمل چه اتفاقاتی خواهند افتاد ؟  

معمولا برای تعبیه پیس میکر نیاز به بیهوشی عمومی وجود ندارد و بی حسی موضعی کافی است، اما می توان از داروهای آرام بخش و ضد درد تزریقی استفاده کرد تا بیمار در طی عمل در خواب ملایمی باشد.

در طی عمل فشارخون شما بطور مداوم اندازه گیری خواهد شد، میزان اکسیژن خون بطور منظم کنترل می شود و ضربان قلب شما از طریق سیم هایی که به پوست شما متصل می شوند بطور دقیق کنترل می شوند.

بعد ازاینکه ناحیه شانه و سینه با محلولهای خاص تمیز و پوشیده شد پوست آن ناحیه توسط پزشک بیحس خواهد شد. سپس شکافی بطول 2 تا 4 سانتی متر در پوست ایجاد خواهد شد. بعد با پیدا کردن یک سیاهرگ مناسب، لید (سیم) به داخل قلب هدایت خواهد شد و با استفاده از اشعه ایکس، نوک سیم در محل مناسبی در قلب قرار خواهد گرفت.  قرار گرفتن سیم در قلب را شما احساس نخواهید کرد. 

بعداز قراردادن سیم ها در قلب، عملکرد آنها توسط دستگاهی خاص بررسی می شود. در صورت مناسب بودن عملکرد آنها، یک جیب کوچک در زیر پوست ایجاد می شود و بعد از اتصال سیم ها با پیس میکر، آن را در جیب قرار می دهند.

در ابتدا ممکن است وجود پیس میکر را حس کنید ولی بتدریج به آن عادت کرده و دیگر وجود آن را احساس نخواهید کرد. 24 ساعت بعد از عمل می توانید فعالیت عادی خود را شروع کنید.